Το ΑΛΒΑΒΗΤΑΡΙ των ΕΛΛΗΝΟΤΟΥΡΚΙΚΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ από τον αναπληρωτή Σύμβουλο Ασφάλειας Θάνο Ντόκο (A’ Μέρος)

Οι βασικές έννοιες των ελληνοτουρκικών διαφορών ή σχέσεων   περιγράφονται στο Αλφαβητάρι των Ελληνο-Τουρκικών σχέσεων που είχε δημοσιεύσει ο Δρ. Θάνος  Ντόκος για το ΕΛΙΑΜΕΠ το 2010, όταν ήταν επικεφαλής του Ελληνικού Ιδρύματος Ευρωπαϊκής & Εξωτερικής Πολιτικής

Δημοσιεύουμε τα βασικότερα στοιχεία  από την εργασία του, με αφορμή και τις τελευταίες εξελίξεις στα ελληνοτουρκικά, όπως και τις δηλώσεις του γύρω από το θέμα της διαπραγμάτευσης με την Τουρκία. 

ΜΕΡΟΣ Α 

Αιγιαλίτιδα ζώνη (Χωρικά ύδατα)  

Στο Αιγαίο και οι δύο πλευρές έχουν χωρικά ύδατα 6 μιλίων. Στη Μαύρη Θάλασσα και στη ακτή της κατά μήκος της Μεσογείου η Τουρκία έχει εφαρμόσει αιγιαλίτιδα ζώνη 12 ν.μ.

Σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο, εθιμικό και συμβατικό (και όπως αποτυπώνεται από τη νέα Σύμβαση του 1982, άρθρο 3), η Ελλάδα έχει το δικαίωμα επέκτασης των χωρικών υδάτων στα 12 ν.μ. Με απόφαση της Τουρκικής Εθνοσυνέλευσης (1995), τυχόν επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων θα αποτελέσει αιτία πολέμου (Casus belli).

Η Τουρκία ισχυρίζεται ότι ανησυχεί για το ενδεχόμενο «στραγγαλισμού» της από τη μετατροπή του Αιγαίου σε «ελληνική λίμνη», αφού η επέκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης σε 12 ν.μ. θα αύξανε τα ελληνικά χωρικά ύδατα από 43,5% σε 71%, ενώ της Τουρκίας από 7,5% σε μόλις 8,8% του Αιγαίου. Είναι γεγονός ότι τυχόν επέκταση θα είχε σημαντικές συνέπειες και για το εύρος των διεθνών υδάτων, αλλά και για θαλάσσια περάσματα που  χρησιμοποιούνται από τη διεθνή ναυσιπλοΐα. Για το λόγο αυτό, η Ελλάδα τονίζει ιδιαίτερα το δικαίωμα  αβλαβούς διέλευσης εμπορικών και πολεμικών πλοίων «ήτοι της  ναυσιπλοϊας διά της χωρικής θαλάσσης ενός παρακτίου κράτους με σκοπό απλής, αδιακόπου και άνευ παρεκκλίσεων διελεύσεως, -εφόσον η διέλευση αυτή δεν προκαλεί κινδύνους διά την ειρήνη, την ασφάλεια και την έννομη τάξη του παρακτίου κράτους, απολαύουν άπαντα τα πλοία, όλων των κρατών. Τα υποβρύχια υποχρεούνται κατά την άσκηση του δικαιώματος τούτου να πλέουν εν επιφανεία και να δεικνύουν την σημαία τους. Το δικαίωμα της αβλαβούς διελεύσεως δεν επεκτείνεται στην υπέρπτηση των αεροσκαφών διά μέσου του εθνικού εναερίου χώρου.»

«Γκρίζες ζώνες»

 Μετά την κρίση των Ιμίων (1996), όπου η Τουρκία αμφισβήτησε την κυριαρχία της Ελλάδος επί των δύο νησίδων ανατολικά της Καλύμνου, ο εκπρόσωπος του τουρκικού Υπουργείου των Εξωτερικών ανέφερε ότι το πρόβλημα των Ιμίων επεκτεινόταν σε μία πλειάδα άλλων νησιών παρόμοιου μεγέθους το ιδιοκτησιακό καθεστώς των οποίων ήταν αδιευκρίνιστο. Έκτοτε η τουρκική πλευρά εμμένει στη θέση ότι στο Αιγαίο υπάρχουν γκρίζες  ζώνες κυριαρχίας που περιλαμβάνουν τουλάχιστον 100 μικρά σε έκταση νησιά, μερικά εκ των οποίων είναι κατοικημένα (όπως το Αγαθονήσι και το Φαρμακονήσι). Το καθεστώς των νησιών αυτών είναι, σύμφωνα με την Άγκυρα, αμφισβητούμενο και πρέπει να καθοριστεί μέσω διαπραγματεύσεων.    Πρέπει να σημειωθεί ότι βάσει του άρθρου 12 της συνθήκης της Λωζάνης η τουρκική κυριαρχία περιορίζεται ρητώς στις μικρασιατικές ακτές και στα νησάκια που βρίσκονται μέχρι τρία μίλια από τις τουρκικές ακτές. Επίσης, σύμφωνα με το άρθρο 15 της ίδιας Συνθήκης «Η Τουρκία παραιτείται υπέρ της Ιταλίας παντός δικαιώματος και τίτλου επί των κάτωθι απαριθμουμένων νήσων, τουτέστι της Αστυπαλαίας, Ρόδου, Χάλκης, Καρπάθου, Κάσσου, Τήλου, Νισύρου, Καλύμνου, Λέρου, Πάτμου, Λειψούς, Σύμης και Κω, των κατεχομένων νυν υπό της Ιταλίας και των νησίδων των εξ αυτών εξαρτωμένων, ως και της νήσου Καστελλορίζου». Με τη Συνθήκη των Παρισίων του 1947 τα νησιά αυτά παραχωρήθηκαν από την Ιταλία στην Ελλάδα.  

Διερευνητικές συνομιλίες

Από το 2002 οι δύο χώρες έχουν πραγματοποιήσει 44 συναντήσεις μεταξύ αξιωματούχων των Υπουργείων Εξωτερικών με στόχο τη διερεύνηση των θέσεων των δύο πλευρών ως προς ενδεχόμενη προσφυγή στη Χάγη για την επίλυση των ελληνοτουρκικών προβλημάτων. Εικάζεται ότι είχε σημειωθεί σύγκλιση απόψεων σε ορισμένα ζητήματα καιότι είχε συζητηθεί το ενδεχόμενο επιλεκτικών διαφοροποιήσεων των ορίων της αιγιαλίτιδας ζώνης.

Εθνικός Εναέριος Χώρος (ΕΑΧ)

Με Προεδρικό Διάταγμα του 1931 η Ελλάδα όρισε το εύρος του εναέριου χώρου της στα 10 ναυτικά μίλια. Η Τουρκία άρχισε να αμφισβητεί, μέσω δηλώσεων και πτήσεων μαχητικών αεροσκαφών, το εύρος του ΕΑΧ μετά την εισβολή του 1974 στην Κύπρο, ισχυριζόμενη ότι η επέκταση του ελληνικού εναερίου χώρου στη ζώνη μεταξύ 6 και 10 μιλίων είναι παράνομη διότι σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο (Σύμβαση Σικάγου), ο εθνικός εναέριος χώρος ταυτίζεται με το έδαφος και την αιγιαλίτιδα ζώνη. Η Ελλάδα ισχυρίζεται ότι το διεθνώς γνωστό ως «Ελληνικό Παράδοξο» έχει εθιμική ισχύ αφού για 40 χρόνια η Τουρκία δεν το αμφισβήτησε. Το ζήτημα δεν αποτελεί, πάντως, το ισχυρότερο ελληνικό νομικό «χαρτί».

Επιχειρησιακός έλεγχος Αιγαίου

Μετά την αποχώρηση της Ελλάδος από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ το 1974 η επίπεδο, η Τουρκία αμφισβήτησε την ευθύνη της Ελλάδας για τον επιχειρησιακό έλεγχο του Αιγαίου με σειρά ενεργειών της. Το ζήτημα διευθετήθηκε εν μέρει με την επανένταξη της Ελλάδας το 1980. Η Τουρκία εξακολουθούσε να θέτει θέμα επιχειρησιακών ορίων, ενώ σε δύο ακόμη περιπτώσεις το 1992 (Νέα Δομή Διοίκησης) και το 2000 (Σχέδιο οριοθέτησης περιοχών εναέριας αστυνόμευσης) προσπάθησε να θέσει νέα δεδομένα. Διαφωνίες και περιοδικές τριβές παραμένουν και με τη σημερινή δομή διοίκησης του ΝΑΤΟ. 

Έρευνα και Διάσωση (Search & Rescue/SAR)

Η έρευνα και διάσωση για αεροπορικά ατυχήματα διέπεται για τα ναυτικά ατυχήματα από τη διεθνή Σύμβαση του Αμβούργου του 1979 για την θαλάσσια έρευνα και διάσωση ενώ για τα αεροπορικά από τις σχετικές συμφωνίες που έχουν γίνει στο πλαίσιο του Οργανισμού Διεθνούς Πολιτικής Αεροπορίας (ΙCAO). Σύμφωνα με την Περιφερειακή Συμφωνία Αεροναυτιλίας του 1952 οι περιοχές ευθύνης κρατών για αεροπορικά δυστυχήματα είναι αντίστοιχες με τα FIR. Εάν συμβεί κάποιο αεροπορικό δυστύχημα και το αεροπλάνο καταπέσει στη θάλασσα, εφαρμόζονται οι σχετικές διατάξεις περί έρευνας και διασώσεως του ICAO. Αντιθέτως, στην περίπτωση των ναυτικών ατυχημάτων η σύμβαση του Αμβούργου προβλέπει ότι όπου υπάρχει ανοιχτή θάλασσα θα πρέπει να υπάρχει συμφωνία μεταξύ των παρακτίων κρατών. Η Ελλάδα από το 1944 συντονίζει τις επιχειρήσεις έρευνας και διασώσεως σε όλες τις περιοχές που υπάρχουν ανοιχτές θάλασσες στο Αιγαίο. Η ζώνη έρευνας και διασώσεως συμπίπτει με τη ζώνη του FIR. Συμφωνία μεταξύ των δύο κρατών δεν έχει υπάρξει διότι η Τουρκία προσπαθεί να εξομοιώσει τα αεροπορικά με τα ναυτικά ατυχήματα και κατ’ επέκταση να αμφισβητήσει τα όρια του FIR Αθηνών.

Μειονότητες

Η Τουρκία συστηματικά παραβίασε τις υποχρεώσεις που της επέβαλε η Συνθήκη της Λωζάνης σε θέματα μειονοτήτων. Στην τραγική τύχη της μειονότητας της Κων/πολης αναφερόμαστε παρακάτω στο λήμμα περί Σεπτεμβριανών. Η δημιουργία ανοικτής αγροτικής φυλακής στην Ίμβρο το 1964 και οι απαλλοτριώσεις των πλέον έφορων τμημάτων του νησιού, συνέβαλλαν σημαντικά στην αποψίλωση της εκεί ελληνικής μειονότητας, ενώ παλαιότερο πλήγμα κατά των Ελλήνων της Τουρκίας αποτέλεσε ο φόρος Βαρλίκ κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Επίσης, ασκήθηκαν σημαντικές πιέσεις σε βάρος του Πατριαρχείου, με αποκορύφωμα το κλείσιμο (το 1971) της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, η οποία τροφοδοτούσε το Πατριαρχείο με τους κατάλληλα εκπαιδευμένους ιερείς. Τέλος, εξακολουθεί να υπάρχει σοβαρό πρόβλημα με την τύχη των ελληνικών περιουσιών της Κων/πολης, για ορισμένες από τις οποίες έχει γίνει προσφυγή των δικαιούχων στο Συμβούλιο της Ευρώπης.

Όσο για τη μουσουλμανική μειονότητα της Δυτικής Θράκης, το 1923 αριθμούσε 86.000 άτομα, ενώ σήμερα φθάνει τα 105.000 (περίπου το 50% Τουρκογενείς, 30-35% Πομάκοι και 15-20% Αθίγγανοι). Η Τουρκία κατηγορεί την Ελλάδα α) για το Άρθρο 19 (του 1955, το οποίο καταργήθηκε το 1998, χωρίς, όμως, αναδρομική ισχύ), που προέβλεπε την αφαίρεση της ελληνικής ιθαγένειας από όσους αλλογενείς Έλληνες υπηκόους εγκατέλειπαν τη χώρα με πρόθεση να μην επιστρέψουν, β) για το ότι ο διορισμός των μουφτήδων και της διοίκησης των βακουφίων γίνεται από το ελληνικό κράτος, αντί της επιλογής τους από τη μειονότητα και γ) γενικότερα για την επιβολή διακρίσεων διοικητικού χαρακτήρα σε βάρος της μειονότητας με σκοπό την εκδίωξή της. Μετά το 1991 ακολουθείται εκ μέρους του ελληνικού κράτους πολιτική ισονομίας και ισοπολιτείας και έχουν ληφθεί σημαντικά μέτρα για την ένταξη της μουσουλμανικής μειονότητας στην ελληνική κοινωνία. Η κατάσταση έχει σαφώς βελτιωθεί, παρά τη μη-εποικοδομητική στάση του Τουρκικού προξενείου. 

Παραβάσεις (διεθνών κανονισμών)

Είσοδος τουρκικών μαχητικών αεροσκαφών στην Περιοχή Πληροφόρησης Πτήσεων (FIR) Αθηνών χωρίς προειδοποίηση και χωρίς τήρηση των σχετικών κανονισμών. Έχουν γίνει προσπάθειες, με νατοϊκή διαμεσολάβηση, για επίλυση του προβλήματος των παραβάσεων με την παροχή ορισμένων πληροφοριών πτήσεων από τα τουρκικές προς τις ελληνικές αρχές, που έφθασαν κοντά σε συμφωνία.

Παραβιάσεις (εθνικού εναέριου χώρου)

Είσοδος τουρκικών μαχητικών αεροσκαφών στον εθνικό εναέριο χώρο της Ελλάδας (συνήθως στο χωρικό διάστημα ανάμεσα στα 6 και 10 ν.μ.). Κάθε χρόνο λαμβάνουν χώρα εκατοντάδες παραβάσεις και παραβιάσεις. Σε περιπτώσεις παραβάσεων ή παραβιάσεων, τα τουρκικά μαχητικά αεροσκάφη αναγνωρίζονται και αναχαιτίζονται από αντίστοιχα ελληνικά. Σε πολλές περιπτώσεις αυτές οι αναχαιτίσεις μετατρέπονται σε εμπλοκές και αερομαχίες, που ενίοτε καταλήγουν στην πτώση αεροσκαφών και το θάνατο πιλότων. 

Στρατιωτικοποίηση νήσων Αιγαίου

Η Τουρκία κατηγορεί την Ελλάδα ότι έχει οχυρώσει τη Λήμνο, τη Σαμοθράκη και τα Δωδεκάνησα κατά παράβαση των Συνθηκών της Λωζάνης (1923) και των Παρισίων (1947) που προβλέπουν απόλυτη αποστρατικοποίηση, καθώς και τα νησιά Ικαρία, Σάμος, Μυτιλήνη, Χίο για τα οποία ισχύει καθεστώς μερικής αποστρατικοποίησης. Η Ελλάδα απαντά ότι για μεν τη Λήμνο και Σαμοθράκη, οι σχετικές διατάξεις της Συνθήκης της Λωζάνης έχουνακυρωθεί από τη Συνθήκη του Μοντρέ (1936), για δε τα Δωδεκάνησα ότι η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων και δεν δικαιούται να αντλεί δικαιώματα από το κείμενο αυτό. Γενικότερα πάντως, η Ελλάδα θεωρεί ότι η συγκέντρωση στρατευμάτων και αποβατικών μέσων έναντι των ελληνικών νησιών και οι ανησυχητικές δηλώσεις Τούρκων αξιωματούχων υποχρεώνουν και νομιμοποιούν την Ελλάδα να προβεί στην αναγκαία αμυντική προπαρασκευή που θα της επιτρέψει να ασκήσει, εάν παραστεί ανάγκη, το δικαίωμα της νόμιμης άμυνας, το οποίο προβλέπεται από το άρθρο 51 του Χάρτη του ΟΗΕ , και να προστατεύσει τα ελληνικά νησιά του Αιγαίου. Τα ελληνικά επιχειρήματα έχουν σε ένα βαθμό ενδυναμωθεί μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου στις ΗΠΑ, διότι πολλά κράτη αποδέχονται πλέον το δικαίωμα προπαρασκευής για νόμιμη άμυνα. Να σημειωθεί, τέλος, ότι η Ελλάδα έχει εξαιρέσει από την υποχρεωτική δικαιοδοσία του Διεθνούς Δικαστηρίου Χάγης ζητήματα εθνικής ασφάλειας (έχοντας προφανώς κατά νου το ζήτημα της αποστρατιωτικοποίησης). 

Συμφωνία Ελσίνκι (1999)

Στη συνάντηση κορυφής της ΕΕ στο Ελσίνκι (Δεκέμβριος 1999) συμφωνήθηκε ότι η Ελλάδα θα αποσύρει τις αντιρρήσεις της (βέτο) και θα υποστηρίξει τις προσπάθειες της Τουρκίας για ένταξη στην ΕΕ, με δύο ανταλλάγματα: (α) την είσοδο της Κύπρου στην ΕΕ με το επόμενο κύμα διεύρυνσης της Ένωσης, ανεξάρτητα αν θα έχει επιλυθεί το Κυπριακό πρόβλημα) (β) εάν διμερείς προσπάθειες επίλυσης των ελληνοτουρκικών διαφορών δεν στεφθούν από επιτυχία μέχρι το Δεκέμβριο του 2004, τότε οι δύο χώρες συμφώνησαν να καταφύγουν στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης.

Υφαλοκρηπίδα

Βασικό κίνητρο των διεθνών προσπαθειών οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας ήταν η εκμετάλλευση υποθαλάσσιων πλουτοπαραγωγικούς πόρους (κυρίως υδρογονάνθρακες) και αυτό φαίνεται ότι ισχύει και στην περίπτωση Ελλάδας και Τουρκίας (αν και η ύπαρξη σημαντικών και οικονομικά αξιοποιήσιμων κοιτασμάτων υδρογονανθράκων στο Αιγαίο δεν έχει αποδειχθεί με απόλυτη βεβαιότητα). Η συνεκμετάλλευση υδρογονανθράκων στο Αιγαίο αποτελεί πάγιο στόχο της Άγκυρας.
Η επίσημη ελληνική θέση είναι ότι η υφαλοκρηπίδα αποτελεί τη μόνη ελληνοτουρκική διαφορά (τα υπόλοιπα προβλήματα χαρακτηρίζονται ως μονομερείς τουρκικές διεκδικήσεις). Η ελληνοτουρκική διαφορά για την υφαλοκρηπίδα του Αιγαίου χρονολογείται από το Νοέμβριο 1973, όταν δημοσιεύθηκε στην Τουρκική Εφημερίδα της Κυβέρνησης απόφαση παραχώρησης στην κρατική τουρκική εταιρεία πετρελαίων αδειών διεξαγωγής ερευνών σε υποθαλάσσιες περιοχές πλησίον ελληνικών νήσων. Η Τουρκία θεωρεί ότι: (α) το θεμελιώδες κριτήριο για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας είναι η φυσική-γεωλογική συγγένεια του εδάφους της ξηράς με το έδαφος του βυθού (β) τα νησιά αποτελούν ειδικές περιστάσεις (γ) το Αιγαίο είναι μια ημίκλειστη θάλασσα που απαιτεί την εφαρμογή ιδιαίτερων, εξαιρετικών κανόνων και (δ) η αρχή που πρέπει να εφαρμοστεί είναι αυτή της ευθυδικίας (equity).

Η Ελλάδα απαντά ότι: (α) τα νησιά δικαιούνται υφαλοκρηπίδα, ακριβώς όπως και τα ηπειρωτικά εδάφη και (β) η οριοθέτηση πρέπει να γίνει με τον κανόνα της μέσης γραμμής/γραμμής ίσης απόστασης, που λαμβάνει ως βάση μέτρησης τα νησιωτικά παράλια της Ελλάδας και τα ηπειρωτικά παράλια της Τουρκίας. Θέτει δε δύο θεμελιώδεις προϋποθέσεις για την επίλυση του ζητήματος: (α) το μη εγκλωβισμό ελληνικών νησιών σε τουρκική υφαλοκρηπίδα και (β) την ανάγκη πολιτικής συνέχειας της ελληνικής επικράτειας.

Το πρόβλημα δυσχεραίνεται από το γεγονός ότι τμήμα των θαλασσίων συνόρων στο Αιγαίο δεν έχει οριοθετηθεί, ενώ όπως αναφέραμε ότι η Ελλάδα δεν έχει αποφασίσει να καθορίσει Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (Θαλάσσια περιοχή εύρους έως και 200 ν.μ. από την ακτή, στην οποία το παράκτιο κράτος έχει δικαιώματα εκμετάλλευσης θαλάσσιων φυσικών πόρων).  

Το πρόβλημα της ελληνικής θέσης περί της υφαλοκρηπίδας ως μοναδικής ελληνοτουρκικής διαφοράς είναι ότι αν οι δύο χώρες συμφωνήσουν να προσφύγουν στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας, αυτή θα οριοθετηθεί με βάση το σημερινό εύρος των χωρικών υδάτων. Άρα, υπάρχει η άποψη ότι και το εύρος των χωρικών υδάτων θα πρέπει να συζητηθεί –με στόχο μια συμβιβαστική διευθέτηση- και αυτό θα «συμπαρασύρει» και τον εναέριο χώρο. Οι πρόσφατες εξελίξεις για τα ενεργειακά κοιτάσματα στην Ανατολική Μεσόγειο, στη θαλάσσια περιοχή γύρω από την Κύπρο, έχουν ασφαλώς έντονο το στοιχείο του déjà vu. Η ιστορία του Αιγαίου επαναλαμβάνεται και στην Κύπρο. Μόνο που σε αυτή την περίπτωση η πιθανότητα ύπαρξης μεγάλων κοιτασμάτων φαίνεται να είναι υψηλότερη, ενώ στην υπόθεση εμπλέκονται, εκτός από την Κυπριακή Δημοκρατία και την Τουρκία, και άλλες γειτονικές χώρες όπως η Αίγυπτος, ο Λίβανος και, ενδεχομένως, το Ισραήλ.

FIR

Περιοχή Πληροφοριών Πτήσης (Flight Information Region) που θεσπίστηκε από τον Οργανισμό για την Πολιτική Αεροπορία (ICAO) με σκοπό την παροχή εξυπηρέτησης πληροφοριών πτήσης. Το FIR Αθηνών καλύπτει ολόκληρο τον ελληνικό εθνικό εναέριο χώρο και επιπλέον διάσπαρτα τμήματα του διεθνούς εναερίου χώρου. Σύμφωνα με τους κανόνες του ICAO και τη διεθνή πρακτική η Ελλάδα απαιτεί, για λόγους ασφάλειας των πολιτικών πτήσεων, όπως όλα τα αεροσκάφη, πολιτικά και στρατιωτικά, υποβάλουν σχέδια πτήσεως

πριν από την είσοδό τους στο FIR Αθηνών. Η Τουρκία ισχυρίζεται ότι   κρατικά αεροσκάφη (στα οποία συμπεριλαμβάνονται και τα στρατιωτικά) δεν είναι υποχρεωμένα να υποβάλλουν σχέδια πτήσης και κατηγορεί την Ελλάδα για προσπάθεια μετατροπής διαχειριστικής αρμοδιότητας σε δικαίωμα κυριαρχίας στον εναέριο χώρο του Αιγαίου. Προωθεί δε τη διεύρυνση του FIR Istanbul ως το μέσο περίπου του Αιγαίου με αντίστοιχη συρρίκνωση του FIR Αθηνών.