Λιβύη: Ένα διαλυμένο κράτος, διχασμένο ανάμεσα σε δυο πόλους εξουσίας

Η σύγκρουση του πρωθυπουργού της αναγνωρισμένης από τον ΟΗΕ κυβέρνησης του Χαφέζ αλ Σαράζ -με έδρα τη Τρίπολη- και του ανώτατου στρατιωτικού διοικητή του Κοινοβουλίου του Τομπρούκ Χαλίφα Χαφτάρ -που ελέγχει το 90% της επικράτειας-, έχει μετατρέψει τη Λιβύη σε ένα διχασμένο κράτος ανάμεσα σε δύο πόλους εξουσίας.

Ποια είναι όμως η δαιδαλώδης διαδρομή μέσα από την οποία η Λιβύη μετατράπηκε από ένα εκ των ισχυρότερων κρατών της Βόρειας Αφρικής σε ένα “διαλυμένο κράτος” (failed state), βυθισμένο σε έναν ατέρμονο εσωτερικό πόλεμο οκτώ χρόνων, που διαπερνάται από περιφερειακά συμφέροντα καθώς και από εθνοτικές, φυλετικές και θρησκευτικές αντιθέσεις;

Η απαρχή της λιβυκής τραγωδίας

Ενώ η παρέμβαση του ΝΑΤΟ έγερνε αποφασιστικά τη πλάστιγγα του λιβυκού εμφυλίου υπέρ των «ανταρτών της Βεγγάζης», η Δύση διατυμπάνιζε πως ο πόλεμος έναντι του Καντάφι… ήταν μια μάχη για την εγκαθίδρυση της δημοκρατίας και της ειρήνης στη Λιβύη. Την μέρα μάλιστα που ανακοινώθηκε ο θάνατος του Λίβυου ηγέτη, ο Μπάρακ Ομπάμα δήλωσε πως “μετά τη σημερινή μέρα οι κάτοικοι αυτής της χώρας έχουν τη δυνατότητα ελεύθεροι να αποφασίσουν μόνοι τους για το μέλλον τους”. Ωστόσο, για ακόμα μια φορά, οι Δυτικοί είχαν λησμονήσει πως για να πετύχει “η στρατηγική του ‘regime change’… δεν αρκεί ένας Μαντέλα” -όπως εύστοχα είχε επισημάνει στο περιοδικό «Foreign Policy» ο καθηγητής του Harvard S. Walt.

Διάσπαση της Λιβύης σε «Τρίπολη» και «Τομπρούκ»

Στη Λιβύη, η πτώση του Καντάφι δημιούργησε ένα κενό εξουσίας, αφού καμία δύναμη της αντιπολίτευσης δεν είχε τη στρατιωτική υπεροχή και τη πολιτική ηγεμονία. Έτσι, το κενό αυτό επιχείρησαν να καλύψουν αντιπαρατιθέμενες φυλετικές και θρησκευτικές ομάδες που συγκροτούσαν τη μέχρι τότε “ενωμένη αντιπολίτευση”.

Αν και η πολιτική μετάβαση από το Μεταβατικό Συμβούλιο της Λιβύης (NTC) στο Γενικό Εθνικό Συμβούλιο (GNC) πραγματοποιήθηκε ομαλά και μέσω εκλογών, το 2014 η άρνηση των μελών του GNC να μεταφέρει το Συμβούλιο τις εξουσίες του στο Κοινοβούλιο των Αντιπροσώπων (HOR) -όπως προβλεπόταν από τον οδικό χάρτη ανοικοδόμησης της Λιβύης- φανέρωσε πως η εδραίωση της δημοκρατίας σε μια χώρα σαν τη Λιβύη δεν θα ήταν εύκολη υπόθεση. Στην πραγματικότητα, η πολιτική κρίση του 2014 και η γενικευμένη ανασφάλεια που είχε προκληθεί από τις συνεχιζόμενες επιθέσεις των Ισλαμιστών, οι οποίοι μάλιστα είχαν καταλάβει πόλεις όπως η Βεγγάζη και η Μισράτα, οδήγησε τη Λιβύη στο πολιτικό χάος.

Σε εκείνο ακριβώς το σημείο έκανε τη δυναμική επανεμφάνισή του ο Χαλίφα Χαφτάρ, ο οποίος με ένα διμέτωπο πόλεμο απέναντι στο GNC και τους τζιχαντιστές κατάφερε να γίνει «πόλος έλξης» πολλών τοπικών φυλάρχων, μιας σειράς περιφερειακών δυνάμεων (ΗΑΕ, Αίγυπτος, Γαλλία) -οι οποίες τον στήριξαν ως το μόνο «παίκτη» που μπορεί να πετύχει τη σταθεροποίηση της χώρας και να εγγυηθεί την ομαλή ροή του άφθονου λιβανέζικου πετρελαίου-, καθώς όμως και του νεοσύστατου Κοινοβουλίου των Αντιπροσώπων (HOR) που συγκροτήθηκε ως αντιπαραθετικός πόλος εξουσίας στην πόλη του Τομπρούκ της Ανατολικής Λιβύης. Το 2015 μάλιστα, το HOR όρισε τον Χαφτάρ ως διοικητή των δυνάμεων του Λιβυκού Εθνικού Στρατού (LNA).

Μια συμφωνία… μη συμφωνία

Το 2016, ενώ οι συγκρούσεις ανάμεσα στο GNC και HOR μαίνονταν, o κίνδυνος να μετατραπεί η Λιβύη σε νέα Συρία, με εκατομμύρια προσφύγων και κυριαρχία των τζιχαντιστών, οδήγησε τον ΟΗΕ να επιχειρήσει έναν συμβιβασμό των αντιτιθέμενων πλευρών που θα έβαζε τέλος στις συγκρούσεις. Αποτέλεσμα αυτής της πρωτοβουλίας ήταν η Πολιτική Συμφωνία για τη Λιβύη (PAL), η οποία προέβλεπε τη συγκρότηση της Κυβέρνησης Εθνικής Σωτηρίας (GNA), ως της μόνης νόμιμης κυβέρνησης της χώρας. Ωστόσο, αυτή η λύση ήταν καταδικασμένη να αποτύχει για δύο λόγους: η κυβέρνηση του GNA, με πρωθυπουργό τον Φαγιέζ αλ Σάραζ, θα αντλούσε νομιμοποίηση μέσα από ένα πολυδαίδαλο σχήμα, που περιελάμβανε τους δυο προϋπάρχοντες και εν ισχύι πόλους εξουσίας, δηλαδή το GNC και το HOR, ενώ την ίδια ώρα οι πολιτοφυλακές διατηρούνταν χωρίς να υπάρξει πρόβλεψη αφοπλισμού τους.

Αντί επιλόγου

Η αυξανόμενη δύναμη του Χαφτάρ, η φιλοδοξία του να κυριαρχήσει στο σύνολο της Λιβύης καθώς και οι απόπειρες κατάληψης της Τρίπολης… οδήγησαν τους Σαράζ, GNC και πολλές ισλαμικές πολιτοφυλακές που πρόσκεινται στην Μουσουλμανική Αδελφότητα στη διαμόρφωση συμμαχίας με στόχο την αποτροπή της κυριαρχίας του Χαφτάρ στη χώρα.

Στην Ελλάδα, καλλιεργείται η εντύπωση πως η κατάληψη της Τρίπολης από τον Χαφτάρ είναι προ των πυλών. Ωστόσο, κάτι τέτοιο δεν φαίνεται να προκύπτει από μια ενδελεχή μελέτη της πορείας του λιβυκού πολέμου αλλά και της δύναμης πυρός της κάθε πλευράς… πόσο μάλλον μετά το τουρκολιβυκό σύμφωνο, το οποίο συνοδεύεται από μια στρατιωτική συμφωνία ανάμεσα στον Σαράζ και τον Ερντογάν.